Het kerstdiner, de Nieuwjaarsborrel. Wie tikt daar met haar mes tegen het wijnglas? Met zijn nagel tegen de microfoon? Ben jij dit jaar de aangewezen vrijwilliger voor deze schone taak? Versier je speech met klassieke stijlmiddelen. 

Een goede toespraak is meer dan een verzameling statements. Stijlmiddelen zijn de smaakmakers van de retorica. Met stijlmiddelen kun je je publiek verleiden en meenemen, uitdagen en wakker schudden. Stijlmiddelen trekken de aandacht en houden die vast. Daardoor zien je toehoorders sneller de kernboodschap én kunnen ze die beter reproduceren.

Met de ‘drieslag’ kun je bovendien applaus genereren. Mensen zijn zo gewend aan het ritme ervan, dat ze onmiddellijk geneigd zijn om te gaan klappen zodra je het derde element noemt. Vandaar dat de drieslag ook bekend staat als erkende ‘claptrap’ en in vele vermommingen opduikt. Kijk maar naar deze stijlmiddelentoptien:

1. De drieslag

‘Onze kracht? Service, snelheid en kwaliteit! 

2. Overdrijving (hyperbool)

‘Eén adviseur torende werkelijk met kop en schouders boven iedereen uit: Paul Schotelmans!’ 

3. Understatement (litotes)

‘De eurocrisis heeft de export niet echt geholpen.’ 

4. Ironie

‘Alleen bij de koffieautomaat scoorde de afdeling Verkoop meer dan gemiddeld.’ 

5. Herhaling

‘De nieuwe media? Het gaat maar om één ding: twitteren, twitteren en nog eens twitteren.’ 

6. Herhaling van een zinsdeel (anafoor)

‘Het frontoffice moet het doen. Het frontoffice moet het voortouw nemen. Het frontoffice is ons uithangbord.’ 

7. Herhaling met synoniemen (congeries)

‘Wat dit bedrijf nodig heeft is lef, durf en moed.’ 

8. Climax

‘We waren goed, we waren beter, we waren verpletterend.’ 

9. Tegenstellingen koppelen (antithese)

‘Zeker in tijden van bezuinigen geldt: aanval is de beste verdediging!’ 

10. Opsomming (enumeratio)

‘Van de koffiejuffrouw tot de regisseur, van de grimeur tot de hoofdrolspeler en van de kaartverkoper tot de fondsenwerver: iedereen heeft zijn onmisbare aandeel gehad in deze productie.’

Wil je je toespraak van papier voorlezen? Mag best. Wel drie tips om het levendig te houden:

1. Oefen je toespraak

Leer je toespraak niet uit je hoofd, maar oefen wel hardop. Een paar keer zelfs. Op papier kan het er namelijk wel goed uitzien, maar al voorlezend merk je ongetwijfeld dat het nog niet overal lekker loopt. Door te oefenen merk je welke bruggetjes je nodig hebt om soepel van het ene onderwerp naar het andere te gaan. Uiteindelijk krijg je de opbouw van je tekst zo in je systeem dat je je aandacht vooral bij je luisteraars kunt houden. 

2. Accenten en doekjes

Voor een goede tekstbehandeling kun je veel leren van professionele acteurs. Zij zetten altijd meteen 'accenten' en 'doekjes' in hun tekst, om sleutelwoorden te benadrukken. Een ‘accent’ is een nadruk op een woord of lettergreep, die je aangeeft door onderstreping. Een ‘doekje’ betekent een langere stilte, die je markeert met schuine streepjes. Met accenten en doekjes kun je de sleutelwoorden op een presenteerblaadje aan je gehoor opdienen. Zo dus: 

We hadden dit jaar een grote sprong willen maken. Maar helaas /// de crisis sloeg onverbiddelijk toe./// Hoe hebben we daarop gereageerd? Wat hebben we gedaan om de langetermijneffecten te minimaliseren? En waar liggen de prioriteiten voor 2012?

Laat ik beginnen met een korte anekdote uit de beginjaren van ons bedrijf./// U herinnert zich allemaal nog Jos de Kromme, de legendarische heftruckchauffeur. 

3. Duik niet in je papier

Spreek over je papier heen en zorg dat je met je aandacht bij het publiek bent. Spreek vanuit een hoge status: durf ruimte in te nemen, met gebaren en met de stiltes die je laat vallen. Een bijkomend voordeel van contact maken is dat je automatisch je verhaal vertraagt. Probeer bij ieder ‘doekje’ naar iemand in het publiek te kijken, dan valt de stilte organisch.

Kort samengevat: neem de tijd voor het optuigen van je toespraak en het oefenen ervan. Dat brengt het uiteindelijke doel steeds dichterbij: een presentatie die je vooraf geen doorwaakte nachten bezorgt, maar waar je vol vertrouwen naartoe leeft. Proost! Of zelfs: proost, cheers, santé! 

| Rubriek Presenteren

Op zich vind ik het een wonderlijke uitdrukking: appels met peren vergelijken. Of liever gezegd: ik heb nooit begrepen waarom iedereen vindt dat het niet kan. Want dat kan toch heel goed? Dan zie je bijvoorbeeld dat de meeste appels rond zijn en veel peren juist de karakteristieke peervorm hebben (ook bekend van dames op leeftijd).
En nu hebben we dus een nieuwe variant: appels met koeien vergelijken. Ik hoorde die het eerst in een filmpje op Dumpert. We vallen middenin een Kamerdebat over recidive. Veroordeelden met een taakstraf gaan minder vaak weer in de fout dan mensen die voor hetzelfde vergrijp hebben vastgezeten, zo blijkt uit diverse onderzoeken. Dus kun je concluderen dat een taakstraf beter werkt om recidive te voorkomen, zou je denken. Mevrouw Helder van de PVV wil er niet aan. ‘Want,’ zegt ze, ‘iemand met een taakstraf was misschien wel recidivist geworden als hij een gevangenisstraf had gekregen.’
‘Gelooft mevrouw Helder dan helemaal niet in statistisch onderzoek?’ vraagt Sharon Gesthuizen (SP) vertwijfeld.
‘Dat vind ik nu eigenlijk appels met koeien vergelijken en iets met de haren erbij trekken. Daar geef ik nog niet eens antwoord op, mevrouw Gesthuizen.’
Maar dat doet ze toch. ‘Ik zeg… ik ga het dus nu wel doen via u mevrouw de voorzitter. Persoon A is niet met persoon B te vergelijken. Dat is toch iets heel anders als meetbare resultaten van een succes van… weet ik niet wat u er allemaal bij wilt gaan halen. Ik ga het ook maar niet doen. Persoon A is niet te vergelijken met persoon B.’
Vervolgens gaat mevrouw Helder over op de ‘herhaaltoetstechniek’. Misschien heeft ze geleerd dat je bij lastige vragen gewoon je boodschap moet blijven benadrukken. Daar lijkt het tenminste op, gezien de krampachtigheid waarmee ze het doet en het al even ingestudeerde groteske gebaar waarmee ze haar woorden steeds weer illustreert.
Maar zo eenvoudig is het niet. De herhaaltoetstechniek werkt alleen als je de weerstand serieus neemt en daarop inspeelt, maar ondertussen je kernboodschap in steeds andere bewoordingen overeind houdt. Dat is heel iets anders dan blindelings je standpunt herhalen, alsof er een kras op de plaat zit, en in heel je houding laten zien dat je de tegenpartij nog te min vindt om je schoenen te poetsen.
Daar lag dus een 100% kans voor de oppositie. Maar die bleek niet besteed aan Sharon Gesthuizen. ‘Ik vind het echt een kolderredenering,’ zei ze, ‘en ik vind het eigenlijk heel verdrietig dat ik op deze manier moet debatteren.’
Dat was niet sterk. We hadden een verbaal fileerder willen zien, een kundig debater die nog eens haarfijn had uitgelegd hoe het zit met appels, peren en statistiek. We kregen een emotionele uitglijder van iemand die voelt dat ze kan scoren, maar de bal huizenhoog over schiet.
En dat allemaal in een fragment van vier minuten. Leerzaam.

| Rubriek Presenteren

Zoals al mijn deelnemers weten, gebruik ik Femke Halsema als voorbeeld in trainingen. Maar nu vertrekt ze uit de politiek! Hoe moet ik nu het effect van lichaamstaal illustreren? Wie glimlacht er net zo charmant bij het uitspreken van een neutrale tekst? Wie kijkt net zo olijk uit haar ooghoeken? Wie giechelt en frunnikt even meisjesachtig aan haar haar? Wie geeft net zo’n helder voorbeeld van vriendelijk en benaderbaar lage statusgedrag?

Vergis je niet. Femke kreeg de Thorbeckeprijs vanwege haar politieke welsprekendheid. ‘Met een mix van vaak gespeelde boosheid, creativiteit en werkelijke charme weet zij tegenstanders in een debat in de hoek te drijven.’ Aldus het juryrapport. Zelf was ze het trouwens absoluut niet eens met de term ‘gespeelde boosheid’. Die boosheid was oprechte verontwaardiging, bijvoorbeeld over de hoofddoekjesbelasting.

In haar afscheidsoptreden bij Pauw en Witteman vertelde ze hoe ze zo nodig haar emoties in bedwang houdt. Bijvoorbeeld bij de aankondiging van haar afscheid. ‘Ik was ontzettend bang dat ik dat niet zonder huilen zou redden,’ onthulde ze.

Witteman: ‘Zou u zich daarvoor schamen dan?’

Femke: ‘Nee, natuurlijk niet. Maar op belangrijke momenten in je politieke carrière wil je liefst zelf de regie houden. Dan ben je toch bang dat je emoties het overnemen.’

Pauw: ‘Hoe kun je oefenen dat je niet gaat huilen?’

Femke: ‘Het helpt als je de tekst die je wilt uitspreken al een aantal keren hebt doorgenomen. Daardoor krijg je meer afstand.’

Het typeert haar veelgeprezen manier van werken, die we hebben leren kennen tijdens kamerdebatten. Femke: ‘Het is een kwestie van je heel goed voorbereiden en dan kort en puntig je boodschap brengen.’

Zo is het. En tot er een beter voorbeeld opduikt, blijf ik Femke gewoon gebruiken.

| Rubriek Presenteren

Vanavond was ik op de school van mijn oudste zoon. Zijn klas had een presentatie van de werkstukken waar ze drie maanden aan hebben gewerkt. De grote zaal stond vol kraampjes met zelfontwikkelde producten. Van haargel tot een bruidstaart, van de werking van placebo's tot kunstmatige intelligentie. De opdracht was: kies iets uit waar je nieuwsgierig naar bent, ga het maken, onderzoeken en schrijf je bevindingen op.

De kraampjes waren mooi aangekleed en sfeervol. Ik ben bij overal langsgegaan. Trots vertelden de leerlingen alles wat ze wisten, hoe ze eraan hebben gewerkt, wat voor vondsten ze hebben gedaan en waar ze naar toe willen. Goed of slecht? Daar ging het niet om. Alleen wat ze ontdekt hadden telde.

Ik liep het schoolplein op en merkte dat ik nog steeds glimlachte. Om te beginnen was ik natuurlijk supertrots op mijn zoon. Maar ook op die andere dertig pubers, die zichzelf en hun product met volle overgave hadden gepresenteerd. Nergens, maar dan ook echt bij helemaal niemand, heb ik een spoortje spreekangst gezien. Integendeel.

Mooi toch, dat je niet alleen wordt beoordeeld op noodzakelijk geachte kennis, maar dat je mag praten over iets wat je echt boeit en waarin je zelf de expert bent? Ik mijn tijd was dat helaas wel anders… En wat te denken van de expertmeeting waar ik laatst was. Die ging over het ontwikkelen van ondernemersvaardigheden bij leerlingen in het voortgezet onderwijs. Presenteren is anno 2011 namelijk een belangrijke ondernemersvaardigheid. Die experts hadden hier eens moeten komen kijken.

Vanavond heb ik jonge ondernemers aan het werk gezien. Oké, ik hoor nog het gemopper van mijn zoon tijdens de voorbereiding. Geen wonder: hij is vijftien, dus dan moet je mopperen, maar hij weet niet half wat voor geluksvogel hij eigenlijk is.

| Rubriek Presenteren

Ruimte
ga je mee vliegen
vroeg het meisje
vliegen is voor vogels
zei de jongen
denk maar wij zijn vogels
zei ze
met armen vol veren
voel maar
wij zijn vogels

Dit gedichtje staat op een kaart. En die kaart staat op mijn bureau. Ik kreeg het van een collega bij een première. We hadden samen een voorstelling gemaakt. Hij schreef, ik regisseerde. We waren vogels.

Af en toe valt mijn blik op het kaartje. Bijvoorbeeld als ik een presentatie of een training voorbereid. Net als voor een theatervoorstelling moet je ook voor een presentatie af en toe kunnen vliegen. Je vleugels uitslaan en grenzen overstijgen die vanaf de grond onneembaar leken. Nieuw terrein ontdekken en in vogelvlucht tot je nemen. Steeds verder. Niet bang zijn om te vallen. Armen vol veren immers.

Binnenkort start de masterclass storytelling. Binnen de trainingsruimte gaan we het theater weer opzoeken. We gaan verzinnen, dromen, lachen en vliegen. Niet op de automatische piloot maar met een oog voor avontuur, voor nieuwe horizonten. Ik verheug me erop.

| Rubriek Presenteren

Een middagje op de bank met mijn zoon van tien.
Voor ons liggen een tekenvel en kleurpotloden.
‘Wat is het verste plekje bij je vandaan?’ vraagt hij gewichtig.
Ik moet raden.
‘China?’
‘Nee.’
‘De Noordpool?’
‘Nee.’
‘De maan dan?’
‘Nee, ook niet.’
Hij pakt een potlood en tekent de aardbol.
‘Dit  is de wereld,’ zegt hij, ‘en jij staat er bovenop. Je gaat lopen en lopen en lopen…’
Hij tekent een boog naar de Zuidpool. En stopt.
‘Dit is ver, maar niet het verste.’
Zijn potlood gaat terug naar het noorden.
‘Weet je waar je dan terecht komt? Naast jezelf!  Dus het verste plekje van je vandaan is het plekje naast je.’
Trots is hij, apentrots.
En terecht, dat had ik nooit kunnen raden.
Het is bovendien zo’n bruikbare gedachte. Het geldt bijvoorbeeld ook voor leren presenteren. Dat lijkt vaak een lange weg, maar het is in wezen een zoektocht naar je eigen kracht. En die ligt doorgaans binnen handbereik. Je moet hem alleen nog even ontdekken en activeren.

| Rubriek Presenteren

Die wanhopige vraag horen we vaak tijdens onze presentatietrainingen. En inderdaad: veel sprekers weet zich geen raad met die vreemde uitstulpingen, die vaak alleen maar in de weg zitten. Angela Merkel doet het zo:

Aanstekelijk? Nou nee. Een beetje statisch, weinig ontspannen en formeel. Ons advies? Verleg je aandacht naar je publiek. Concentreer je op hen, dan vinden je handen vanzelf hun weg.

| Rubriek Presenteren

PowerPoint is passé, daar zijn de deskundigen het wel over eens. Vrijwel niemand in het publiek veert nog op als de slideshow eindelijk begint. Wat dan? Is Prezi het antwoord, de ultieme Powerpointkiller, zoals de fans ervan beweren? Soms wel.

Prezi is beslist een gelikte online presentatietool. Een Prezi-presentatie is eigenlijk simpelweg één groot vel digitaal papier. Dat biedt de toeschouwer meteen een totaaloverzicht. Als presentator kun je inzoomen op details of uitzoomen voor overzicht. Bovendien kun je toepasselijke afbeeldingen en video’s toevoegen. Zodoende nodigt Prezi uit om meer in beelden te denken en minder in tekst. Ingewikkeld? Allesbehalve: in een kwartiertje heeft zelfs een digitale leek zijn eerste Prezi gemaakt. Kijk voor een voorbeeld van een enthousiaste gebruiker op: http://prezi.com/aegele8naski/waarom-prezi/

Helemaal geen addertjes onder het gras? Toch wel. Prezi kan veel en het is verleidelijk om al die mogelijkheden volop te gebruiken. Nog meer dan bij Powerpoint kan alles vliegen, zoomen en flitsen. Leuk voor Nickelodeon, maar niet voor een serieuze presentatie.

| Rubriek Presenteren

Misschien denk je dat je de enige bent die het eng vindt om een publiek toe te spreken of je verhaal in een vergadering te houden. Dat is niet zo. Onderzoek in zowel Amerika als Nederland wijst uit dat één op de drie mensen bang is om te spreken in het openbaar.

Geen wonder want een presentatie is 'live'. Alles spitst zich toe op het ene moment waar¬op de presentatie moet worden uitgevoerd. Alle ogen zijn gericht op jou als spreker. In de Amerikaanse literatuur is een bekende uitspraak: 'The medium is the message'. Als de presentatie niet goed loopt en de boodschap niet goed overkomt, voelt de spreker dit als een persoonlijke afgang. Zo spannend is het dus om ‘zichtbaar’ te worden en alle aandacht te krijgen. Maar presentaties horen nu eenmaal bij het leven. Ze zijn nodig om ideeën uit te dragen, verder te komen voor een bepaalde functie of op te komen voor een goede zaak.

Het goede nieuws is dat er iets aan spreekangst te doen is.

| Rubriek Presenteren